David Wojnarowicz – sztuka jako głos buntu i intymności

David Wojnarowicz należał do tych artystów, których twórczość trudno zamknąć w jednej kategorii. Był malarzem, fotografem, pisarzem, performerem i aktywistą, a jego prace wyrastały z doświadczenia życia na marginesie, obserwacji przemian społecznych i gniewu wobec obojętności instytucji. W swojej sztuce łączył obrazy codzienności z symbolami przemocy, wykluczenia, seksualności i śmierci, tworząc język wizualny, który do dziś pozostaje mocny, bezpośredni i niewygodny.

Dziś przypada rocznica urodzin Davida Wojnarowicza, który urodził się 14 września 1954 roku. Urodził się w Red Bank w stanie New Jersey, a dzieciństwo i młodość naznaczone były przemocą, niestabilnością i doświadczeniem życia w trudnych warunkach. Te przeżycia nie pozostały jedynie tłem jego biografii — bardzo wyraźnie przeniknęły do jego późniejszej twórczości, w której stale powracały tematy bezdomności, zagrożenia, cielesności i społecznego odrzucenia.

Wojnarowicz dorastał częściowo w Nowym Jorku i to właśnie to miasto stało się jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla jego sztuki. W latach 70. i 80. związał się z nowojorską sceną East Village, która skupiała artystów działających poza głównym obiegiem galerii i muzeów. Tworzył w czasie, gdy sztuka ulicy, niezależne wystawy i działalność kontrkulturowa miały ogromne znaczenie dla młodego pokolenia twórców. Jednym z jego wczesnych, rozpoznawalnych gestów artystycznych była seria działań z wykorzystaniem szablonu przedstawiającego płonący dom, odbijanego w przestrzeni miejskiej. Już wtedy było widać jego zainteresowanie interwencją w przestrzeń publiczną i traktowaniem miasta jako miejsca zapisu napięć społecznych.

Jako malarz i autor prac mieszanych budował bardzo charakterystyczny świat obrazów. Sięgał po kolaż, fotografię, tekst, znaki graficzne i motywy zaczerpnięte z kultury masowej. Łączył je z przedstawieniami ciała, zwierząt, map, pieniędzy, ognia czy ruin, tworząc kompozycje, które działały jednocześnie na poziomie emocji i komentarza politycznego. Nie interesowała go estetyczna neutralność. Jego prace miały reagować, prowokować i zmuszać do konfrontacji z tym, co zwykle bywa spychane poza kadr.

Fotografia zajmowała w jego działalności miejsce równie ważne jak malarstwo. Wojnarowicz wykorzystywał aparat nie tylko do dokumentowania rzeczywistości, ale również do budowania własnych narracji i wizualnych metafor. Jednym z głośnych cykli były fotografie, w których pojawiała się papierowa maska Arthura Rimbauda noszona przez różne osoby i umieszczana w różnych miejscach Nowego Jorku. Ten prosty, a zarazem bardzo sugestywny pomysł pozwalał mówić o tożsamości, anonimowości, wyobcowaniu i o roli artysty jako figury obecnej, a jednocześnie przesuniętej poza centrum społecznego porządku.

Nie sposób mówić o Davidzie Wojnarowiczu bez uwzględnienia jego działalności publicznej i politycznej. Jako gej żyjący w czasie kryzysu AIDS obserwował, jak choroba staje się nie tylko dramatem jednostek i całych społeczności, ale również polem obojętności władz, mediów i części opinii publicznej. Po tym, jak sam otrzymał diagnozę HIV, jego twórczość nabrała jeszcze większej intensywności. W swoich pracach i tekstach otwarcie mówił o strachu, gniewie, utracie oraz o tym, jak język polityki i religii może odczłowieczać ludzi dotkniętych epidemią.

Był związany z kręgiem artystów i aktywistów, którzy domagali się realnej reakcji na kryzys AIDS i sprzeciwiali się cenzurze oraz moralnej panice wokół sztuki queerowej. Jego nazwisko często pojawia się obok najważniejszych postaci amerykańskiej kultury zaangażowanej końca XX wieku. Wyróżniało go jednak to, że nawet wtedy, gdy jego wypowiedzi miały charakter jawnie polityczny, nie traciły wymiaru osobistego. Wojnarowicz nie przemawiał z bezpiecznego dystansu. Pisał i tworzył z pozycji kogoś, kto sam znajduje się w samym środku opisywanego konfliktu.

Ważną częścią jego dorobku była także literatura. Eseje i autobiograficzne teksty Wojnarowicza pokazują, jak precyzyjnie potrafił operować językiem. Jego pisanie było ostre, rytmiczne, momentami brutalnie szczere, ale jednocześnie bardzo świadome formalnie. To właśnie w tekstach szczególnie wyraźnie słychać jego sprzeciw wobec hipokryzji społecznej, przemocy systemowej i sposobu, w jaki opowiada się o tych, którzy nie mieszczą się w dominujących normach.

Prace Davida Wojnarowicza znajdują się dziś w najważniejszych kolekcjach i muzeach, a jego znaczenie stale rośnie. Dla kolejnych pokoleń twórców pozostaje artystą, który pokazał, że sztuka może być jednocześnie intymna i bezpośrednio polityczna, osobista i zbiorowa, surowa i przemyślana. Nie chodziło u niego o dekoracyjność ani o wygodne interpretacje. Chodziło o zapis życia przeżywanego w napięciu, o próbę nazwania przemocy ukrytej w języku, prawie i codziennych relacjach.

Dziś jego twórczość wciąż działa z dużą siłą, bo nie jest zamknięta wyłącznie w realiach lat 80. i 90. Wiele z tematów, które podejmował — wykluczenie, stygmatyzacja, kryzys reprezentacji, związek między ciałem a polityką — pozostaje aktualnych również teraz. Dlatego rocznica urodzin Davida Wojnarowicza jest dobrą okazją, by wrócić nie tylko do jego obrazów i fotografii, ale też do sposobu, w jaki myślał o miejscu artysty w świecie pełnym nierówności, przemilczeń i sporów o to, czyje życie uznaje się za warte opowiedzenia. (fot. Wikipedia) #DavidWojnarowicz