Étienne Carjat – kronikarz paryskiej bohemy i portrecista epoki

Étienne Carjat zapisał się w historii XIX wieku jako uważny obserwator swojej epoki – fotograf, karykaturzysta, dziennikarz i pisarz, który z równą swobodą poruszał się w świecie literatury, jak i rodzącej się nowoczesnej fotografii portretowej. Jego nazwisko najczęściej przywoływane jest w kontekście słynnych wizerunków artystów paryskiej bohemy, w tym jednego z najbardziej rozpoznawalnych portretów Arthura Rimbauda. Carjat należał do grona twórców, którzy nie tylko dokumentowali rzeczywistość, ale współtworzyli jej kulturalny krajobraz.

Urodził się 28 marca 1828 roku w Fareins we Francji – a więc właśnie dziś przypada rocznica jego urodzin. Zanim całkowicie poświęcił się fotografii, był aktywnym uczestnikiem życia literackiego Paryża. Pisał, redagował, publikował satyryczne teksty i karykatury, współpracował z prasą republikańską. W kręgach artystycznych funkcjonował nie jako rzemieślnik z aparatem, lecz jako partner intelektualny poetów, malarzy i pisarzy. Ta podwójna perspektywa – literata i fotografa – miała ogromne znaczenie dla jego późniejszej pracy portretowej.

W latach 60. XIX wieku Carjat otworzył własne atelier fotograficzne w Paryżu. Szybko stał się jednym z najbardziej rozchwytywanych portrecistów miasta. Fotografował przedstawicieli świata kultury, teatru i polityki. Wśród jego modeli znaleźli się m.in. Charles Baudelaire, Théophile Gautier, Victor Hugo, Alexandre Dumas, Gioachino Rossini czy wspomniany Arthur Rimbaud. To właśnie zdjęcie młodego Rimbauda z 1871 roku – przedstawiające poetę z przenikliwym spojrzeniem, lekko odchyloną głową i rozwichrzonymi włosami – przeszło do historii jako ikona literatury nowoczesnej.

Styl Carjata wyróżniał się skupieniem na twarzy i spojrzeniu portretowanego. Unikał przesadnej scenografii, nie epatował dekoracyjnością. Tło bywało neutralne, światło miękkie, kompozycja wyważona. W jego fotografiach widać próbę dotarcia do psychologicznej prawdy modela, choć odbywało się to w konwencji epoki, z zachowaniem formalnej powagi. Portrety nie są przypadkowe – widać w nich świadomość budowania wizerunku twórcy jako postaci publicznej.

Carjat funkcjonował również jako kronikarz środowiska artystycznego II Cesarstwa i wczesnej III Republiki. Jego atelier było miejscem spotkań, wymiany myśli i plotek. Był aktywny politycznie, sympatyzował z republikanami, w okresie Komuny Paryskiej wyrażał swoje przekonania w sposób otwarty, co nie pozostawało bez konsekwencji dla jego kariery. W drugiej połowie życia stopniowo wycofywał się z pierwszego planu, a jego studio przechodziło zmiany własnościowe.

Zmarł 8 marca 1906 roku w Paryżu. Pozostawił po sobie bogaty zbiór portretów, które dziś stanowią nie tylko dokument ikonograficzny epoki, ale także świadectwo przemian w postrzeganiu artysty jako jednostki wyjątkowej, wartej utrwalenia i zapamiętania. Jego fotografie są regularnie reprodukowane w albumach i opracowaniach historycznych, a najbardziej znane kadry funkcjonują w zbiorowej wyobraźni niezależnie od nazwiska autora.

Dzisiejsza rocznica urodzin Étienne’a Carjata to dobry moment, by przypomnieć twórcę, który stał z aparatem naprzeciw najważniejszych postaci francuskiej kultury XIX wieku i potrafił zatrzymać ich wizerunki w chwili skupienia, dumy, młodzieńczego buntu czy dojrzałej pewności siebie. Jego prace pokazują, jak fotografia – jeszcze młoda dziedzina sztuki – szybko stała się narzędziem budowania pamięci o ludziach i ich czasach.

(fot. Wikipedia)
#ÉtienneCarjat