Josef Albers – kolor jako doświadczenie i relacja percepcyjna

Josef Albers należał do tych artystów XX wieku, którzy zmienili sposób myślenia o kolorze, zanim jeszcze na dobre zaczęto mówić o „op-arcie” czy minimalizmie. Niemiecko-amerykański malarz i pedagog przez większość życia konsekwentnie badał relacje barw, pokazując, że kolor nigdy nie istnieje w izolacji – zawsze zależy od kontekstu, sąsiedztwa i percepcji widza. Jego twórczość bywa kojarzona z rygorem i powtarzalnością, ale w rzeczywistości kryje się w niej eksperymentatorska ciekawość oraz niemal laboratoryjna precyzja.

Dziś, 19 marca, przypada rocznica urodzin artysty – Josef Albers urodził się 19 marca 1888 roku w Bottrop, wówczas w Cesarstwie Niemieckim. Zanim stał się jednym z filarów nowoczesnej edukacji artystycznej w Stanach Zjednoczonych, przeszedł drogę typową dla twórców swojej epoki: studiował w Bauhausie, a następnie został tam wykładowcą. To właśnie Bauhaus ukształtował jego myślenie o sztuce jako przestrzeni łączącej teorię, praktykę i rzemiosło. Interesowało go nie tyle tworzenie „ładnych” obrazów, ile badanie mechanizmów widzenia.

Po zamknięciu Bauhausu przez nazistów w 1933 roku Albers wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Tam rozpoczął wieloletnią działalność pedagogiczną – najpierw w Black Mountain College w Karolinie Północnej, później na Uniwersytecie Yale. Wpływ, jaki wywarł na amerykańską scenę artystyczną, jest trudny do przecenienia. Wśród jego studentów znaleźli się m.in. Robert Rauschenberg, Cy Twombly czy Eva Hesse. Albers nie narzucał stylu, lecz uczył dyscypliny widzenia: analizowania proporcji, napięć między barwami, uważności wobec materiału.

Najbardziej znanym cyklem w jego dorobku pozostaje „Homage to the Square” – seria rozpoczęta w 1950 roku i kontynuowana przez ponad dwie dekady. Obrazy z tego cyklu zbudowane są z kilku zagnieżdżonych w sobie kwadratów w różnych kolorach. Układ wydaje się ascetyczny i powtarzalny, ale to właśnie w tej redukcji kryje się sedno eksperymentu. Albers udowadniał, że ten sam kolor może wyglądać na jaśniejszy, ciemniejszy, cieplejszy lub chłodniejszy w zależności od otoczenia. Farby nakładał bez mieszania tonów na palecie – zestawiał je bezpośrednio na płótnie, pozwalając, by „pracowały” wobec siebie.

Jego podejście miało charakter niemal naukowy. Kulminacją wieloletnich badań była książka „Interaction of Color” (1963), która do dziś pozostaje jedną z najważniejszych publikacji o teorii barwy. Nie jest to podręcznik w tradycyjnym sensie – Albers proponował w niej ćwiczenia, eksperymenty, zadania polegające na obserwacji złudzeń optycznych i relatywności koloru. Zależało mu na doświadczeniu, nie na suchych definicjach. Według niego kolor „oszukuje” nieustannie, a artysta powinien nauczyć się rozpoznawać te wizualne pułapki.

Choć kojarzony jest przede wszystkim z malarstwem, Albers projektował również witraże, meble i grafiki. W jego pracach widać wpływ modernistycznego przekonania, że forma powinna być klarowna, a konstrukcja – czytelna. Jednocześnie nigdy nie stracił zainteresowania zmysłowym wymiarem koloru. W ograniczonym repertuarze środków potrafił osiągnąć zaskakującą intensywność doznań wizualnych.

Zmarł w 1976 roku w New Haven w stanie Connecticut. Do końca życia pozostał wierny swojej metodzie pracy – systematycznej, skupionej, nastawionej na odkrywanie subtelnych różnic tam, gdzie inni widzieli jedynie powtórzenie. W epoce nadmiaru obrazów jego twórczość wciąż przypomina, że czasem najwięcej dzieje się w obrębie kilku prostych kształtów i starannie dobranych kolorów.

(fot. Wikipedia)
#JosefAlbers