Wilhelm Leopolski – drugi po Matejce. „Zgon Acerna”, pocięty „Gerwazy” i spór z mistrzem

W 1875 roku Józef Rogosz, lwowski krytyk i przyjaciel malarza, pisał: „Pierwsze miejsce po Janie Matejce […] należy się bez zaprzeczenia Wilhelmowi Leopolskiemu”. Dziś to nazwisko znają głównie historycy sztuki. Andrzej Ryszkiewicz napisał, że Leopolski „pozostawił w polskiej sztuce ślad mniejszy, niż na to jego talent zasłużył”.

Jego najważniejszy obraz, „Zgon Acerna”, istnieje w dwóch wersjach: jedna jest we Wrocławiu, druga we Lwowie. Jego życie to także spór z Matejką, który omal nie skończył się pojedynkiem, oraz samotne ostatnie lata w Wiedniu.

Wilhelm Leopolski, Zgon Acerna, wersja pierwsza
Wilhelm Leopolski, „Zgon Acerna” (wersja pierwsza), Muzeum Narodowe we Wrocławiu. Fot. Wikimedia Commons, domena publiczna

Od prawa do malarstwa

Wilhelm Leopolski urodził się 5 maja 1828 roku w Drohobyczu. Był synem urzędnika Franciszka Postel de Leopolskiego. Rodzina Postlów otrzymała szlachectwo w 1800 roku razem z przydomkiem „de Leopoldski”. Wilhelm używał też uproszczonej formy „de Leopolski” i od niej pochodzi nazwisko, pod którym go dziś znamy.

Najpierw, zapewne za namową ojca, studiował prawo na Uniwersytecie Lwowskim. W 1853 roku, w wieku 25 lat, rozpoczął studia w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych u Władysława Łuszczkiewicza i Wojciecha Kornelego Stattlera. Uczył się tam w latach 1853–1856 i 1858–1859, razem z Janem Matejką i Arturem Grottgerem. W 1856 roku ubiegał się z Matejką i Adamem Stattlerem o stypendium wiedeńskie. Dostał je Stattler.

Do Wiednia wyjechał w 1860 roku za pieniądze hrabiego Władysława Tarnowskiego. Studiował tam w semestrze zimowym 1860/61 u Christiana Rubena i Karla Wurzingera. Pod koniec 1862 roku zamieszkał w Brodach u brata i malował tam sceny z życia brodzkich Żydów.

Od około 1866 roku mieszkał we Lwowie. Malował portrety znanych lwowian, m.in. Aleksandra Fredry i Agenora Gołuchowskiego, a do pisma satyrycznego „Szczutek” rysował karykatury. W latach 1874–1875 studiował jeszcze w Monachium u Aleksandra Wagnera. Dostał tam pierwszą nagrodę za obraz „Mnich czytający”, dziś zaginiony.

„Zgon Acerna” – jeden obraz w dwóch wersjach

Obraz przedstawia ostatnie chwile Sebastiana Fabiana Klonowica, renesansowego poety, który podpisywał się Acernus (z łaciny „acer” znaczy klon). Klonowic zmarł w 1602 roku w lubelskim szpitalu, według przekazów w nędzy.

Pierwszą wersję Leopolski malował od 1867 roku, z przerwami przez kilka lat. Nigdy jej w pełni nie ukończył. Na płótnie 185 × 227 cm są trzy postacie: poeta na łóżku, jezuita z otwartą księgą i lekarz króla Stefana Batorego, Wojciech Oczko. W 1867 roku malarz dostał za ten obraz 600 zł stypendium od rządu austriackiego.

Sam Leopolski uważał to płótno za nieudane. Rogosz wspominał: „Według Leopolskiego, miała to być jakaś praca chybiona, tymczasem, według mego przekonania, ujrzałem arcydzieło”. Obraz odkupił od artysty jego przyjaciel, muzyk Ludwik Marek. Dziś jest w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.

Drugą wersję namalował w latach 1876–1877. Usunął z niej krytykowaną postać lekarza. Tę wersję krytycy nazwali „arcydziełem, jednym z najlepszych, jakie wydało polskie malarstwo”. Płótno (144 × 224,5 cm) jest dziś we Lwowskiej Galerii Sztuki.

Wilhelm Leopolski, Zgon Acerna, wersja druga
Wilhelm Leopolski, „Zgon Acerna” (wersja druga, 1876–1877), Lwowska Galeria Sztuki. Fot. Wikimedia Commons, domena publiczna

„Gerwazy” pocięty nożem

Około 1874 roku Leopolski malował dla Rogosza „Klucznika Gerwazego” z „Pana Tadeusza”. Głowę namalował szybko, ale z żupanem i pasem miał kłopoty. Rogosz opisał, jak to się skończyło: „Pewnego dnia wchodzę i co widzę. Na ziemi leży Gerwazy nożem przecięty, a Leopolski biega po pracowni i klnie się na wszystkie świętości, że bezzwłocznie zacznie malować »Reformację«”. Inny krytyk, Roman Lewandowski, pisał, że artysta wyciął Gerwazemu głowę.

Pocięty obraz kupił Ludwik Marek. Dziś jest w Muzeum Narodowym we Wrocławiu (166 × 112 cm). Według Rogosza właśnie po tych kłopotach Leopolski pojechał na studia do Monachium.

Wilhelm Leopolski, Klucznik Gerwazy
Wilhelm Leopolski, „Klucznik Gerwazy” (ok. 1874), Muzeum Narodowe we Wrocławiu. Fot. Wikimedia Commons, domena publiczna

Spór z Matejką

W 1876 roku do Matejki przyszedł ze Lwowa fałszywy telegram, podpisany imieniem jego brata Adolfa. Ktoś chciał w ten sposób wyłudzić 100 reńskich. Adolf Matejko wskazał jako podejrzanego Leopolskiego i sprawa trafiła na policję i do sądu. Leopolski oczyścił się z zarzutów, bo podejrzenie padło na kogoś innego.

Był jednak przekonany, że oskarżył go sam Matejko, i wytoczył mu proces „o obrazę honoru”. Matejko, chroniąc brata, nie zdradził przed sądem, kto naprawdę rzucił podejrzenie. Zapowiadano nawet pojedynek. Matejko pisał do żony: „Jeszcze nie wiadomo pistolety czy pałasze mają dopełnić tego nieszczęsnego aktu”. Do pojedynku nie doszło.

Z Wiednia Leopolski wysyłał Matejce listy z pogróżkami. W jednym z nich, z marca 1878 roku, pisał: „Pan Bóg ci wziął jedno dziecię, tyś mi wydarł troje: honor, kraj i spokój”. Sekretarz Matejki, Marian Gorzkowski, zanotował, że mistrz bał się, by Leopolski nie przyjechał do Krakowa i z zemsty nie pociął „Grunwaldu”. We wrześniu 1878 roku Leopolski rzeczywiście pojawił się w Krakowie, ale do spotkania nie doszło. Matejko przesłał mu przez znajomego 50 złotych reńskich na drogę.

Ostatnie lata w Wiedniu

Na początku 1878 roku Leopolski zamieszkał w Wiedniu i został tam do śmierci. Zachorował na oczy, a choroba z czasem przeszła w postępującą ślepotę. Przebywał też w szpitalu psychiatrycznym. Współcześni pisali o jego „manii prześladowczej”.

Malował jeszcze portrety Polaków w Wiedniu, m.in. Kazimierza Grocholskiego w 1880 roku, oraz portret cesarza Franciszka Józefa dla Ministerstwa dla Galicji. W 1880 roku obraz „Nie chce się palić” dostał nagrodę na wystawie wiedeńskiego Kunstvereinu. Zaczynał jednak coraz więcej prac, których nie kończył, i w Wiedniu przezywano go „der Anfänger” („Początkujący”).

Żył z pożyczek i zapomóg od stowarzyszenia artystów Künstlerhaus. W 1887 roku skreślono go z listy członków za dług 455,85 guldena. Zmarł w styczniu 1892 roku w Wiedniu, zapomniany i opuszczony przez bliskich. Pogrzeb odbył się 26 stycznia „kosztem składkowym”.

Uwaga o datach: Wikipedia podaje jako dzień śmierci 29 stycznia 1892. Monografia Katarzyny Rutkowskiej, opierając się na ówczesnej prasie, podaje jako datę pogrzebu 26 stycznia, czyli wcześniejszą.

Wilhelm Leopolski, Portret Lucjana Siemieńskiego
Wilhelm Leopolski, „Portret Lucjana Siemieńskiego”, Muzeum Narodowe w Krakowie. Fot. Wikimedia Commons, domena publiczna

Gdzie zobaczyć obrazy Leopolskiego

Zachowało się ponad 50 jego obrazów olejnych i 13 akwareli. Najwięcej ma Lwowska Galeria Sztuki (24 prace) i Muzeum Narodowe we Wrocławiu (15).

  • Wrocław, Muzeum Narodowe: „Zgon Acerna” (wersja pierwsza), „Klucznik Gerwazy”.
  • Lwów, Lwowska Galeria Sztuki: „Zgon Acerna” (wersja druga).
  • Warszawa, Muzeum Narodowe: „Oddziały Kościuszki maszerujące przez wieś” (1885), „Pejzaż o zachodzie słońca”, „Portret mężczyzny”.
  • Kraków, Muzeum Narodowe: portrety Kazimierza Grocholskiego i Lucjana Siemieńskiego, „Scena przed karczmą”, „Studium krowy na tle pejzażu”.
  • Kraków, Fundacja XX. Czartoryskich: 11 akwareli.

Wiele obrazów leży w magazynach muzeów. Przed wizytą warto sprawdzić, czy wybrany obraz jest akurat na ekspozycji.

Źródła